šćerčenje mopedow Simsona wubudźa pola mnohich ludźi začuća a dopomnjenki. Ale „Simme“ je hižo dawno wjace hač nostalgiski symbol za NDR, kotraž hižo njeeksistuje. Dźiwadłowy projekt w Suhlu zaběra so nětko ze Simsonowym fenomenom. Kruch „Swoboda: Simson“ swjeći pjatk swoju premjeru w přemysłownišću Simson Mopedy su něhdy na tym městnje twarili – w statnym zawodźe (VEB) Fahrzeug- und Jagdwaffenwerk „Ernst Thälmann“. Statysacy mopedow Simsona su tam z produkciskeje linije Započatki zawoda pak sahaja wo wjele dale wróćo: 1856 załožištaj židowscy bratraj Löb a Moses Simson w Suhlu firmu, kotraž produkowaše brónje a pozdźišo tež kolesa a awta. Nacionalsocialisća wuswojichu Simsonec swójbu 1935 a wobhospodarichu produkciske stejnišćo dale pod hinašim mjenom. Jednaćel Alfred Simson ćekny do Šwicarskeje a wupućowa 1937 do USA. 1980 w Smolinach w NDR rodźeny a wotrostły direktor Janek Liebetruth, ma swójske dopomnjenki na dwukolesatko z dźěćatstwa: „Jako běch 16 lět, wobsedźach sam Sahara-žołty Simson a jězdźach z nim do šule.“ Hakle wjele pozdźišo so jemu wuwědomi, zo tči za marku židowska swójbna stawizna. A to ma z jeho bywšim sobuwobydlerjom Aaronom Boksom činić. Tež wón pochadźa z Wernigerode, je awtor – a je Simsonoweho namrěwca Dennisa Bauma w New Yorku k slědźenju zeznał. Jako so nawróći, njewostaji jeju stawizna na pokoj a wuwištaj „Swobodu: Simson“. Zhromadnje ze swojim teamom pytachu za časowymi swědkami, kotřiž w zawodźe dźěłachu. Rěčeli pak su tež z młodostnymi, kotřiž dźensa ze swojimi „simmenami po kraju ridrěrowachu“, na nich pasleja a jězdźidła jako kultowe objekty žiwe dźerža. „Rozmołwy su ze 140 ludźimi wjedli“, rozprawja Liebetruth. Dźiwadłownicy organizowachu na přikład na něhdyšich ležownosćach fabriki bajkowe kofejownje a wopomnjenske wuchodźowanja. Rozmołwy a citaty časowych swědkow tworja zakład za dwuapołhodźinsku hru. „By wopak było, sej figury a stawiznički wumyslić“, měni Liebetruth. Bychu pak sej wuměłstwowu swobodu dowolili. „Jedna scena wotměwa so 1995 při přikuskowym stejnišću – hdźež dachmy figury zetkać, kotrež so we woprawdźitosći na kóždy pad zetkać njebychu.“ Hłosy interviewowych partnerow pak su tež druhdźe w hrě słyšeć: w wobydlerskim choralu. „Z wulkeho dźěla su nam časowi swědkojo nimale romantisko-pozitiwne dopomnjenki na swój čas w zawodźe powědali“, Liebetruth powěda. Rěč bě wo ćežkich situacijach ze zestarjenymi mašinami. „Ludźo pak čujachu so w zawodźe w dobrych rukach a čujachu so dźěl zhromadnosće.“ Na to namakachu jednotliwe kritiske hłosy: na přikład tehdyšich šulskich holcow, kotrež běchu jónu wob tydźeń nuzowane w inscenaciji sobu pomhać. „A bě tam jedyn punk, kiž bě tam trenował, kiž tam ludźi přeco na wopačny puć šudrowaše – wón nima wězo dobre dopomnjenki na čas“, praji Liebetruth. Kruch předstaji so w twarjenju, w kotrymž bě něhdy wukubłanska připrawa zawoda zaměstnjena. Dźiwadłowy muž widźi mnohe přičiny, čehodla Simson hišće telko ludźi jima. Jedna z nich je chětro pragmatiska: W NDR hišće přizjewjene mopedy smědźa dźakowano wosebitym rjadowanjam hač do 60 kilometrow na hodźinu jězdźić – druhe mopedy tomu maksimalnje 45 kilometrow na hodźinu. A potom je politika: Politikarjo AfD kaž Ulrich Siegmund w Saksko-Anhaltskej a Björn Höcke w Durinskej dwukolesatka w swojim wólbnym boju wužiwachu. Ale tež durinski ministerski prezident Mario Voigt (CDU) je deklarowany fan Schwalbe and Co. Wón spyta na přikład wosebity přikaz spěšnosće na Simsonowe reimporty rozšěrić. Tola tež Lěwica so angažuje: Bywši durinski ministerski prezident Bodo Ramelow prezentowaše so na přikład na Instagramje w t-shirće z napisom „Antifašistiscy Simson Drivers“. „Za politikarjow je to zajimawe, dokelž je to objekt identifikacije za nimale zhubjenu wuchodnu identitu“, spekuluje Liebetruth wo fokusu na Simson. Wón widźi mopedy jako srědk, wo wšědnej kulturje w NDR rěčeć, kotraž diktaturu přesahuje. „Ludźo mějachu swoje wosobinske stawizny, swój wšědny dźeń – po přewróće bychu rady začuće měli, zo so to wobkedźbuje a chutnje bjerje.“ Herbjenjo swójby Simson někotre wuwića ze starosću sćěhuja: Su jasnje do zrozumić, zo nochcedźa žane přiswojenje měć, wosebje ze stron AfD „Mjeno Simson z politiki dźeržeć“, žadaše sej rěčnik swójby Dennis Baum na protestnej manifestaciji přećiwo narodnemu stronskemu zjězdej AfD w juliju w Erfurće. Jeho swójba je hač do dźensnišeho židowska. To so ženje do programa AfD njehodźi, rjekny Baum, kiž bydli w USA. Tež wón a dalši swójbni maja pjatk na wupředatej premjerje w Suhlu přijěć, Liebetruth zdźěli. Za dalše terminy w Suhlu su hišće zastupne lisćiki na předań. Jedne přeće twórcow je, klětu kruch na turneju po druhich městnach pósłać. Copyright 2026, dpa (www.dpa.de). Wšitke prawa wobchowaneCitaty časowych swědkow w dokudźiwadle
Tež politika zepěra so na symbolisku móc Simsona
Herbscy namrěwcy Simsona: Protest přećiwo přiswojenju AfD
