Klimowe dwójnika: Němske města na puću k Srjedźnemu morju

Što maja Drježdźany a Kupinovo w Serbiskej, Magdeburg a Bomborto w Italskej abo Erfurt a Zrnovci w Sewjernej Makedonskej zhromadneho? Su to tak mjenowanej klimowej dwójnikaj.

Po modelowych scenarijach budźe klima w třoch krajnych stolicach Sakskej, Saksko-Anhaltskej a Durinskej za 60 lět samsna kaž dźensa w mjenowanymaj partnerskimaj městomaj. Jedne je hižo jasne: Klimowe pasma přesuwaja so do sewjera – wšitke regiony w Němskej změja klimu, kotraž dźensa w srjedźomórskim rumje a na Balkanje knježi

To bě wuslědk studije lěta 2021, na kotrejž bě mjez druhim Zwjazkowy wobswětowy zarjad wobdźěleny. Za to su na 41 němskich stejnišćach we wšěch zwjazkowych krajach parametry kaž přerězne temperatury powětra, spadki a poměry wětřika wot 1986 do 2015 přepytowali a rozdźělili na rozdźělne krajiny. Parametry přirunachu potom z regionami w Europje, hdźež běchu wot lěta 1960 do 1991 w přerězku podobne hódnoty. Tak su dwójnikaj namakali.

Němske města móža wot swojich

dwójnikow wuknyć„Wukopa so, zo běchu regiony wšitke 100 do 600 kilometrow dale juhozapadnje - hač do Francoskeje“, pisaše awtorka Alice Quack w přinošku za zwjazk němskich inženjerow. Ideja „klimowych dwójnikow“ ma jara praktisku stronu: Města móža dočasa planować. Jeli wědźa, kotru klimu móža wočakować, móža wot swojeho dwójnika wuknyć – na přikład w architekturje, w horcoškitu, powodźowanju abo družinach štomow.

Někotre města w Sakskej, Saksko-Anhaltskej a Durinskej bychu nastupajo klimu „italske poměry“ dožiwili, awtorojo studije wočakuja. Wuknyć móhli předewšěm wot městow w Emilia-Romagna. To płaći na přikład za Lipsk ze swojim dwójnikom Molinella, za Šwikawu a Geru z Ripapersico, za Dessau (Altedo) a Jenu (Gambulaga). Za Weimar by Lapovo w srjedźnej Serbiskej narěčenski partner był, za Kamjenicu Toletino w italskej kónčinje Marche. Tajke scenarije hodźa so tež w interactive karta Centruma za wobswětowe wědomosće na uniwersiće Maryland w US.

Enormne wužadanje za wotpowědne regiony

Zwjazkowy wobswětowy zarjad piše: „Hamburg z klimu podobnej jadranskej, wysokimi temperaturami we Łužicy přez cyłe lěto kaž w sewjernej Španiskej a klimowymi wuměnjenjemi přirunajomnymi kaž w Chorwatskej we Frankfurće. Mnohim ludźom drje so tuta ideja na prěni pohlad lubi.“ Štož pak klinči za přijomnym myslenskim eksperimentom, woznamjenja za wotpowědne regiony, ekosystemy a infrastruktury enormne wužadanje.

Přerězne temperatury budu bjez napřećiwnych naprawow přiběrać

, njeby-li so klimowa změna bjez klimoškitnych naprawow zahajiła, bychu so přerězne temperatury w přichodnych lětdźesatkach jasnje zwyšili, při čimž so přerězne spadki jenož snadnje změnja, wona doda. Hač do kónca lětstotka móhła so klima wjetšiny němskich městow mjez dotalnymi wuměnjenjemi na francoskim atlantiskim pobrjohu a jadranskim pobrjohu wot centralneje Italskeje hač do Chorwatskeje přećahnyć.

„Za němske standardy dźensa poměrnje chłódne a włóžne města, kaž Hamburg, Bremerhaven abo Stralsund, móža klimatisce blisko francoskeho atlantiskeho pobrjoha – mjez Nantesom a Bordeauxom“, rěka w prognozje zwjazkoweho wobswětoweho zarjada. Poměrnje horce a jara suche němske města kaž Braniborska abo Choćebuz móhli klimu podobnu kaž w sewjernej Španiskej měć, na přikład blisko Pamplona.

Spěšnosć změnow čini klimowu změnu strašnej

„Přirunanje podawa namjety, što by so w Němskej změnić dyrbjało, zo bychmy so přichodnje na wjele ćoplišu klimu nastajić móhli. A tež wujasnja, što čini klimowu změnu tak strašnu a tajke wužadanje za přiměrjenje: spěšnosć změny“, fachowcy wuzběhnu. Tež hdyž móhli analogije plastiske być, to njerěka, zo hodźa so twarske struktury abo ekosystemy na přikład druheho města prosće zaso napodobnić.

klimatologa Daniel Hertel skedźbnja na njedowobličomne. Dźe mjenje wo prognozy a bóle wo klimowe modele, wo prognozy. „Tuchwilnu klimu projiciraty do móžneho přichoda. To móža wšelake přichody być. Tohodla maš přeco rjad kónčin, w kotrychž drje so to wotměje.“ Njemóžeš pak rjec, zo budźe to na tym abo tamnym městnje w času X samsne.

Wjace słónca – wyše wudymjenje pak

hodźa so po Hertelu powšitkowne wuprajenja wotwodźeć – na přikład přez zhladowanje na temperaturu. „Temperatura stupa. To wuskutkuje so na wudymjenje, kotrež je drastisce přiběrało. Nimo toho je tu powjetšenje doby słónca, štož ma tež wliw na wudymjenje.“

Mnóstwo spadkow wostanje tuchwilu přez cyłe lěto chětro samsne, při rozdźělenju pak su wulke rozdźěle. To zaso móže so na žně jara wuskutkować.

hdyž su někotre wěcy hišće njejasne, je jedne wěste: Horcota lětušeho lěća z rekordnymi temperaturami nad 40 stopnjemi celsiusa je debatu wo wuskutkach a škitnych naprawach znowa rozžrěła. Města wuwiwaja koncepcije ćopłoty, sadźeja štomy, tworja chłódne městna a chcedźa přichodnje telko drohotnych spadkow za suche časy składować. Přemyslowanje je zahajene – prašenje jenož, hač so „přewrót klimoweje změny“ hišće poradźi.

Z wuskutkami wobchadźeć wuknyć

Fachowcy kaž Hertel su optimistiski, zo je hišće móžno, klimowu změnu w přewidnych hranicach dźeržeć. Dokelž su prěnje sćěhi hižo widźomne a globalne emisije dale - hdyž tež pomałšo - dyrbiš wuknyć, z wuskutkami wobchadźić.

Wědomostnik je za sprawnu towaršnostno-politisku debatu. Prašenje je, kotre přichodne klimowe rizika wjetšina akceptuje, kotre nic a štó w dwělomnym padźe rukuje. Tež, kotre konsekwency móhło to za jednotliwca wopokazać: „Dyrbi so princip dočasneho wobstarosće dawać. Wědomosć móže k tomu poručenja dawać. Politikarjo dyrbja specifikacije abo zaměry formulować.“