Čehodla buchu němscy producenća lětadłow do ZSSR přiwjezeni

22. oktobra 1946 w 6.00 hodź. zaklepaštaj mužej wo durje bydlenja w Halle nad Solawu. Ruski stotnik a wojak z pistolu rjeknyštaj tamnišej swójbje: „Po přikazu čisło 228 was do ZSSR dowjezu. Hdźe wam nětko prajić njemóžu. W dwanaćich sym zaso wróćo, a wšitko móžeće hač do toho sobu wzać

Mać da potom kamory swójby ze wšěmi domjacymi tworami přiklepać a před chěžnymi durjemi na nakładne awto připrawić. W 12.00 hodź. dowjezu mandźelski porik a jeho třo synojo na dwórnišćo w Halle a tam do ćaha zalězu. Na tutym městnje njewědźa, dokal pojědu. Takle powědaše jeho mać Konrad Eulitz tehdyše podawki.

Eulitzowa swójba bě jedna z mnohich, kotrychž běchu tón dźeń do Sowjetskeho zwjazka přiwjezli – dokelž chcychu tam fachowu wědu slědźerskich fachowcow zawěsćić. Nětko, k 80. róčnicy tychle podawkow štwórtk, chce Eulitz wo tym w Drježdźanach přednošować.

Čehodla su swójbu sobu wzali?

Po słowach historikarja Christopha Micka, kiž na uniwersiće Warwick wuwučuje, běchu tón dźeń 2 300 tak mjenowanych specialistow ze swojimi swójbami do Sowjetskeho zwjazka přiwjezli. Po trochowanju Micka bě tónle wosud mjez 1945 a 1947 cyłkownje něhdźe 3 000 specialistow. Mjez nimi běchu fachowcy za jadrowu fyziku, optiku a raketowe slědźenje – a kaž w padźe Eulitzoweje swójby tež za lětarstwo. Eulitzowy nan, tak praji, bě po powołanju aerodynamikar.

Mick wopisuje tónle transport specialistow a jich swójbow do Sowjetskeho zwjazka jako „deportaciju“, kotraž je so njedobrowólnje wotměła. Eulitz dale praji: „Za potrjechenych bě to operacija wotwjedźenja.“ Eulitz sam praji, zo bě tehdy dwě lěće stary a najmłódše dźěćo swójby, jako ju do ZSSR přiwjezechu. Sam njemóžeše so na tutón dźeń dopomnić, wón powěda.

Běh za wědu

Z akciju chcyše sej Sowjetski zwjazk němsku wědu a wuslědki slědźenja zawěsćić. Mnozy wědomostnicy w sowjetskim wobsadniskim pasmje běchu hižo za Sowjetski zwjazk dźěłali a slědźili. Přiwšěm bu wobzamknjene, fachowcow do ZSSR dowjezć, kaž pisataj historikarjej Rainer Karlsch a Burghard Ciesla w zhromadnym nastawku.

Po słowach Micka běchu jednotliwe ministerstwa sowjetskeje industrije na přesydlenje němskich fachowcow tłóčili. Po słowach Ciesla je akciju sowjetska statna wěstotna słužba NKVD přewjedła.

Ciesla tuka, zo je ameriska operacija Paperclip snano přidatny ćišć na Sowjetskich wukonjała, zo bychu wědu specialistow zawěsćili. Američenjo běchu hižo spočatk lěta 1946 započeli wědomostnikow za swoje zaměry wabić.

Dźěl operacije Ossawakim?

Štož bě so 22. oktobra 1946 stało, pomjenowachu pozdźišo tež operaciju Ossawakim, kaž Karlsch a Ciesla pisataj. Eulitz tele generiske zapřijeće wotpokazuje. Wón wopisuje najlubšo, što je so stało z přikazom 228, kotryž konkretnje wukazaše deportaciju lětarskich inženjerow. Po wozjewjenju fyzikarja Gerharda Barkleita wuda tónle přikaz w aprylu minister za lětarsku industriju ZSSR, zo by transport specialistow do ZSSR přihotował.

Žiwjenje w Sowjetskim zwjazku

Sowjetskim zwjazku poda so Eulitzowa swójba do Podberesja – městačka při Wolze. Dźensa rěka wjes Dubna III, kaž Eulitz praji. Na tamnišu jězbu njemóže so dopominać, za čas w ZSSR pak móže so dopomnić.

Dźěći chodźachu tam do němskeje šule a zetkachu so z tamnymi němskimi swójbami k dźiwadle, koncertam abo rejwanskim orchestram. Němskim swójbam dźěše so tam derje, ale dorosćeni njesmědźachu Podberešje bjez přewodnika wopušćić, so Eulitz dopomina

Wón praji: „My dźěći mějachmy tam bjezstarostne, krasne dźěćatstwo.“ Hakle na wróćopuću do Němskeje widźeše Eulitz samozničene města a industriju, hdyž jědźeše přez Pólsku a w Němskej, powěda wón.

Nawrót do Němskeje

W septembrje 1950 bu swójba wróćo do Halle přiwjezena. Wottam podachu so po něšto času z mjezystaciju w Berlinje do Drježdźan. Tu dźěłaše Eulitzowy nan w Drježdźanskej lětadłowej zawodźe. Zwjazkowy archiw zdźěla, zo su wědomostnikow w 50tych lětach wróćo přiwjezli, po tym zo běchu jich wědu „wotšmarali“.

Dźěći njewědźachu, na čim nan w ZSSR dźěła. Doma wo tym njerěčachu. „Dyrbiš wědźeć, zo njejsy w NDR wo tym rěčeć móhł“, měni Eulitz. Jako dorosćeny sta so sam z lětanskim inženjerom a dźěłaše w Drježdźanach.

Wotnamakawši so z tym, štož

jako wuměnkar dožiwił, započa w Drježdźanskim lětarskim zajimowym zjednoćenstwje wo stawiznach lětarstwa přednošować. Po dołhim rozmyslowanju rozsudźi so potom, kaž sam praji, sam z wotpokazanjemi specialistow zaběrać.

Skónčnje rozsudźi so wón přednošk k 80. róčnicy wotsunjenja lětarskich specialistow w Drježdźanach. Podpěraštaj jeho tež wnukaj, kotrajž běštaj tójšto wo tehdyšim času wědźeć chcyłoj. „Mi so wujasni, zo přichodne generacije wo tajkich powójnskich akcijach Sowjetow a Američanow njewědźachu“, Eulitz powěda.