Před 40 lětami zemrě «čerwjeny Elvis»

Wš by tež jako marlboro-muž karjeru činić móhł: wulki, sportowski, charismatiski. Tola Dean Reed wróći so USA chribjet a bu w NDR k ikonje. 40 lět po jeho smjerći 13. junija 1986 wostanje «Čerwjeny Elvis» jedna z najbóle njejednotnych figurow zymneje wójny.

Wokoło swojeho pozdatneho suicida 1986 wija so hač do dźensnišeho blady, stasi je jeho zamordowała. NDRski stawiznar Stefan Wołma tomu njewěri do toho: «To njepřicpěwam stasi. To njeje prosće stil był», praji wědomostny poradźowar NDRskeho muzeja Němskeje nowinarskeje agentury. 

Karjera w socializmje

Narodźeny 1938 w Denveru, Colorado, činješe sej Reed jako rock'n'roll-spěwar we Łaćonskej Americe mjeno. W 1960tych a 70tych lětach profilowaše so přiběrajcy politisce, protestowaše přećiwo vietnamskej wójnje a US-politice. Wón pohibowaše so we wokolinje lěwych mjezynarodnych akterow – wot chilskeho prezidenta Salvadora Allendy hač k palestinskemu wjednikej Jassira Arafata. 

Spočatk 70tych lět nabi wón skónčnje njewšědny kapitl: Po zetkanju z Lipšćanskej wučerku Wiebku Dorndeck na dokumentarnym filmowym swjedźenju w Lipsku 1971 so wón jeje woženi, zasydli so w NDR a sta so tam z starom.

Spěwacy cowboy w dźěłaćerskim a burskim staće

w «Dźěłaćerskim a burskim staće» wustupi Reed jako spěwacy cowboy, spěwaše němsce, jendźelsce a španisce a hraješe w filmach – husto jako westernski rjek. Wjednistwo NDR prezentowaše jeho jako zwonjeneho Američana, kiž bě so wědomje za socializm rozsudźił. 

«Fakt, zo přińdźe z USA a hižo jako rock'n'roll-spěwar a jako dźiwadźelnik znaty bě, bě hižo něšto wosebite. To běše NDR tež horda na to a propagowaše to wotpowědnje wulke», praji stawiznar wołma. 

Prezenca Američana dosahaše wjednistwu NDR w NDR

bě Reed wjace hač jenož politiska wuwěškowa tafla. Wón płaćeše jako šarmantny, přistupny, komunikatiwny – entertainer, kiž swój publikum docpě. Wotewrjene ideologiske wuznaća wobeńdźe wón po wołmje zwjetša. Drje je so přećiwo US-imperializmej wuprajił, tola jasna identifikacija z politiskim systemom NDR wuwosta. 

Wjednistwu NDR je to dosahało: «Jeničce fakt, zo bě w NDR prezentny, dosahaše politisce», praji wołma. «Wón bě za měr, za sprawnosć, za swobodu a demokratiju. Ale dokładnišo prajił to ženje njeje. To wšak wón jako šlagrowy spěwar tež njedyrbješe.»

Stawiznar wopisuje Reed jako «jara sympatiski, tež mudry a inteligentny muž, kiž pak wobsedźeše
wysoku měru naiwnosće a tohodla poprawnym politiskim přećiwkam potom tež z puća šoł».

Reed sym přeco w konflikće žiwy był: «Na jednym boku móžeše jako US-wobydler po swěće pućować, kaž chcyše. A zdobom akceptowaše dźě wón fakt, zo to za wulku ličbu, potajkim za cyle přewažnu ličbu, 99,9 procentow staćanow NDR tak njepłaćeše», praji wołma. 

Žiwjenje w stajnym přećiwku tuteje

ambiwalency je jeho žiwjenje formowało. Mjeztym zo so zjawnje z NDR identifikowaše, pokazachu so priwatnje dwěle a přećiwki. «Tutón přećiwk je tak wočiwidny, na tym njewjedźe žadyn puć nimo», praji stawiznar. 

Swoje mandźelstwo z Wiebke Dorndeck so rozłama, 1981 woženi so z dźiwadźelnicu Renate Blume. Časowi swědkojo rozprawjeja wo napjatosćach a konfliktach. NDRskim ludowym policistam knježi wón 1982 po protokolu zastojnikow, jako jeho přetranowanja spěšnosće dla zastawaja: «Statni limuziny, kiž su mje runje ze 160 kilometrami na hodźinu přesćahnyli, jej njepisa. To wšak je kaž fašistiski stat tu. Mam to pomału kaž wjetšina ze 17 milionow w tutym kraju hač sem syte!»

Rozžohnowanski list zhubi so w stasi-aktach

Reed bě w krizy. Wón bě mjeztym tež jako spěwar a dźiwadźelnik w NDR dźeń a mjenje prašany. Dnja 13. junija 1986 so wón nahle zhubi. Jeho wudowa kwětka dopomina so w dokumentarnym filmje «Čerwjeny Elvis»: «Wón hrabny swoju tobołu a rjekny, zo dźe k ludźom, kotřiž jeho lubuja. Při tym pak žadyn konkretny pućowanski cil njepoda.»

Na brjoze Zeuthenskeho jězora pola Berlina bu Reed něšto dnjow pozdźišo mortwy namakany. Jeho 15-stronski rozžohnowanski list zhubi so hač do kónca NDR w stasi-aktach.

«Moja smjerć nima ničo z politiku činić», pisaše «spěwacy cowboy» w tym. Ale smjerć bě politikum nanajnowšeho rjadu. Šef SED Erich Honecker wosobinsce, kotrehož da Reed w lisće wuraznje strowić, wuda parolu z njezboža. Na zapadźe jewješe so tukanje, stasi móhła Reed wotstronić, dokelž planowaše, so do USA nawróćić. Hač do dźensnišeho dźerža so tukanja, rozžohnowanski list móže wot stasi spisany być.

Historikar wołma praji: «Wón bě so strašnje ze swojej žonu wadźił a to je jeho wšo tak stłóčił a dočinił a snano je so trochu ćežka politiska situacija přidružiła.» A: «Njeje tež žanych pokiwow na to, zo měješe stasi swoje porsty w hrě. To drje je woprawdźe wosobinsce motiwowane było.»

«Bild»-nowina wozjewi hač do toho pod wuzamknjenjom dźeržany rozžohnowanski list 2004. List je so nětko w «Berlinskim archiwje»
zjewił, rěka w nowinskej rozprawje – bjez blišich nadrobnosćow. Dokument bu łopjenu jako kopija přihraty. 

NDRski muzej pyta dopomnjenske kruchi smjerće

sta so z politikumom. Mjeztym zo měnješe wjednistwo NDR wo njezbožu, widźachu kritikarjo na zapadźe móžny zwisk z reedami rosćaceje njespokojnosće a přemyslowanja, kraj wopušćić. W swojim rozžohnowanskim lisće rěka tomu, jeho smjerć nima «ničo z politiku činić».

List chowa so dźensa w zwjazkowym archiwje, rozłožuje Simone Uthleb, nowinska rěčnica NDRskeho muzeja. Někotre objekty Reeda pak chowa muzej w swojim depoće, mjez nimi kwasne foto a tačel. Dalše eksponaty su witane: «Jeli ma něchtó objekty abo cyłu zběrku a chce ju do dobrych rukow dać, přewozmjemy je rady», praji Uthleb.