Štół móže při jězbje ze zjawnym wobchadnym srědkom a charakteristiskim znamjenjom města hižo wo sebi twjerdźić, předjězdźenje abo přiwuzny wunamakarja być? W padźe powjazowych čarow we Wuppertalu a Drježdźanach su to sta. Mnozy swójbni něhdy tak mócneje předewzaćelskeje dynastije Langen su tež dźensa na Rynje a Poruhrskej žiwi.
Termin městnosće we Wuppertalu. Tón abo tamny je sčasami wšědnje ze powjaznicu jěł. Něhdźe ducent swójbnych wot 25 do 87 lět je přišoł, zo by anekdoty k powjaznicy a k žiwjenju wunamakarja Eugena Langena rozprawjał. Derje wopanca Kölnski předewzaćel zemrě 1895 tragisce na zajědojćenju z rybami a dožiwi z tym přiwzaće do zawoda Wuppertalskeje powjaznicy 1. měrca 1901 wjace.
Powjaznica je jenož pódlanski produkt
powjaznicy je na kóncu pódlanski produkt swojeho wunamakarja wostał, kotryž tójšto wuspěšnišich projektow sćěhowaše, to su sej přitomni přezjedni. Tehdy buchu wisate železnicy w zawodach jako transportny srědk wužiwane. Cokorowy fabrikant, kiž tež kóstkowy cokor wunamaka, přenjese system na wosobowe transporty. Kaž stworjene zdaše so powjaznica za wuski doł Wupper z mnohimi zawodami a wulkimi wobchadnymi problemami.
Twarskeho časa mjenje hač tři lěta
při powjaznicy zhubichu so mjenje hač tři lěta wot twarskeho starta hač k přijimanju zawoda. Pozdźišo přidružichu so dalše wotrězki. Přez daloke čary běži 13,3 kilometry dołha čara direktnje nad Wuupperom. Region zesuny so z noworaznym wobchadnym srědkom hišće wušo hromadźe. Barmen, Elberfeld, Vohwinkel a dalše komuny buchu pak hakle 1929 k městu Wuppertal. K jubilejej schwebebahna je w pózdnim lěću 2026 wobydlerski swjedźeń planowany.
Překwapjacy start bjez brimboriuma
«Schwebebahn je so bjez spěwanja a zwuka dźensa rano wobchadej wuwólnił», rozprawješe «Barmener Zeitung a Handelsblatt» k 1. měrcej 1901. Prěni wóz bě potajkim jenož z někotrymi wosobami wobsadźeny, «dokelž publikum scyła žane zdaće wo wotewrjenju njeměješe». To so w běhu dnja změni, mnozy ludźo dyrbjachu čakać. «Jónu bu tołkańca tak sylna, zo bu wulka škleńca zatłóčena», rěka.
Bauboom w Drježdźanach
Po systemje Langen dźěše w Drježdźanach derje dwaj měsacaj pozdźišo 6. meje 1901 hórska šwablička dźěłać. Wona je 274 metrow dołha a přewinje wysokostny rozdźěl wot 84 metrow. Po Drježdźanskich wobchadnych zawodach žadachu sej wobsedźerjo ležownosćow w Hornich Loschwitzu tehdy zwisk k jich statokej na skłoninje. Dóńdźe po wuhotowanju k prawemu twarskemu boomej. W tutym času buchu mnohe wile w młodźinskim stilu natwarjene.
nawěny na wulke naslědne projekty za šwedšćinu Eugena Langena w europskich metropolach kaž Berlin so njespjelnichu. «Jeho předposledni syn, mój dźěd, tón je pozdźišo hišće spytał, na swěće tutu powjaz zańdźenosć někak hišće pod lud přinjesć. A wón bě při tutej składnosći samo w Brazilskeje, w Rio chcyše na cokorowy kłobuk. Ale to bě wšitko přepozdźe», praji Rosemarie Rossberg. Tute prócowanja njejsu wuspěšne byli.
Spěšnje přińdźe w swójbnym kole narěč na wuznamny twar motorow w Kölnje, na Nicolaus August Otto, z Eugenom Langen prěnja fabrika bjezwuwzaćnje za spalenske motory natwarjena, předchadnik Deutz AG. Tež Gottlieb Daimler skutkowaše w Kölnje. 1876 stwori Otto štyritaktowy motor.
wobwliwowanski swójbny zwjazk
Swójba Langen słušeše po swójskim posudźowanju před wjace hač 100 lětami k najzamóžitym a najwliwapołnišim swójbam Němskeje z jednym Firmowepletki wot wjace hač 30 předewzaćow na třoch kontinentach. Wona widźi so tež jako sobuzałožer mužaceho koncerna kaž tež wot stajnje jednoho z předchadnych koncernow wocloweho koncerna Salzgitter a Siemens-koncerna. Dołhe běchu tež wobsedźerjo fabriki, kotraž potom podzemske wozy twarješe.
Mócnarski kancler z hosćom
«Za mócnarskich kanclerow Bismarcka běchu "Langens" prěni narěčenski partner nastupajo zajimy industrielnych Ryna a Ruhr, a hdyž bě němski mócnarski kancler w Porynskej, njepřenocowaše wón w hotelu, ale we wili swójby Langen w Kölnje», rěka w předstajenju.
Tež trochu styska macha sobu: «Ze skromnosće je Eugen Langen mjeno za zhromadnje wunamakany spalerski motor swojemu přećelej Mikławšej Ottej přewostajił - "Otto-motor", a ze skromnosće bu płunowa motorowa fabrika Deutz po swojim stejnišću w Kölnje-Deutz, nic pak po swojim mějićelu Langen pomjenowana.» Dołhe je jenož w Porynskej zapřijeće.
Kaiserwagen přińdźe wróćo
prěni pasažěrojo Šwedowskeje železnicy běchu při testowej jězbje 24. oktobra 1900 kejžor Wilhelm II. a jeho mandźelska Augusta Viktoria. Na błyšć starych dnjow tak mjenowany kejžorski wóz zaso nawjazuje: Nostalgiski ćah ma so po lěta dołhim přetwarje wot meje 2026 wróćić. Wón hodźi so za kwasy wužiwać. W pyšnym jězdźidle je so hodźace tež praprawnučk Eugena Langena, Johannesa von Langena, woženił, kaž powěda.
Njesměrny spad elefanta Tuffija
za małych swójbnych słuša stawizna Tuffija nimale k winowatostnej lekturje. Při wabjenskej akciji cirkusa jědźeše 21. julija 1950 młody elefant sobu a dósta so do paniki. Hłuboki spad z jěduceho woza z něhdźe dźesać metrow wysokosće přežiwi zwěrjo tehdy nimale njewobškodźene.
Mythos najwěsćišeho wobchadneho srědka
hač do 12. Apryl 1999 měješe Wuppertal Schwebebahn mjeno jako najwěsćiši wobchadny srědk swěta. Při twarskich dźěłach na kolijach bu 100 kilogramow ćežka železna krana zabyta. Zažny ćah wujědźe a wali so wosom metrow hłuboko do Wupera. Pjeć ludźi zemrě, 47 bu zranjenych.
Copyright 2026, dpa (www.dpa.de). Wšitke prawa wobchować
