Drjewowa wanja a babyjowa wanja – zdźerženje organow je přeco ćeše

Michael Wetzel kuka na dekoraciju historiskich pišćelow wobtwjerdźeneje cyrkwje w Pomßenje a pokaza na mału oranžobrunu hromadku drjewjaneje muki. „Wone přińdźe wot instrumenta“, praji pišćelotwarc. Srjódki ničo dobre njeznaća, dokelž měnjeja, zo so drjewowa wačka na 1671 natwarjene pišćele wuskutkuje. Fachowcy so ćežko přećiwo tomu wutłóča – a insekt njeje jenički problem, kotryž zachowanje sakskich cyrkwinskich pišćelow dale a bóle poćežuje.

Swobodny stat ma w Němskej jara drohotnu pišćelowu krajinu, měni Tobias Haase, specialist za pišćelowy management w Ewangelsko-lutherskej cyrkwi w Sakskej. Wot 1 450 pišćelow w cyrkwjach je 1 000 staršich hač 100 lět. 80 instrumentow pochadźa samo hišće před 1800 a steji jako jednotliwe pomniki zapisane.

Ale wulke stawizny a wulke mjena w pišćelotwarje kaž Silbermann a Hähnel instrumenty před problemami přitomnosće nješkitaja. A wone su mnohostronske, kaž fachowc Haase praji.

Z čerwčkom w slepej hasy

Pola drjewoweho wudźenca na přikład je dilema, zo njejsu wšitke skutkowne pesticidy hižo dowolene.“ Škit strowoty a přirody steji přećiwo zachowanju kulturnych pomnikow.“ Haase trochuje, zo je mjez 10 a 20 procentow cyrkwinskich pišćelow w Sakskej z drjewowčku nadpadnjenych.

Na najstaršich zdźeržanych hratych pišćelach Sakskeje w Pomßenje w Lipšćanskim wokrjesu pišćeletwarc Wetzel drjewjanu muku, slědy napada, z puklinow šmóra. „Tajki njeporjad“, so wón hórši. Přećiwo insektam móže jenož tak mjenowane inhibitory płotnjenja wužiwać. „Jeli tam dosć njepřidam, njedocpěju smjerć wačkow, ale spjećowanje.“ Fumigacija je dale móžna, ale přewšo čas rubjaca a droha. „Z drjewowej čerwčku smy tuchwilu w slepej hasy“, praji Haase.

Sćěhi klimoweje změny su tež w cyrkwjach čujomne. „Před dźesać lětami bě naš wulki problem plěsniw. Dźensa je lědma wěrić, zo bychu sej ludźo wjace suchoty přali“, praji Haase. „Dźensa žarujemy wo kóždy procent włóžnoty, kotraž je preč.“

Suchota wuskutkuje so na instrumenty

Eksistuje chódba z 50 do 70 procentami relatiwneje włóžnoty, kotraž je za pišćele idealna. Jeli dźe wona přiběraceje horcoty a suchoty dla pod tónle wobłuk, so drjewo změni. „Rozměry so měnjeja, dawaja napjatosće, wone so zatyka. Wone pokazuje so tež přez wuće: Tłóčiš na tastotu a wona hižo wjace njepřińdźe“, měni Haase, kiž je sam wukubłany pišćelotwarc.

Zo bychu tutón problem wotpopadnyli, pytaja wosady za jednorymi, tunimi naprawami. Jako skutkowna wopokazała je babyjowa wanja połna wody, nad kotrejž su rubiška powěsane. „To je potom tydźeń do toho jedyn do dwaj tydźenjej“, praji Haase.

W šikwanej cyrkwi w Pomßenje wuznawa so kantor Cornelia Schneider z hygrometerami, potajkim nastrojemi za měrjenje włóžnoty. Nimo toho wona praji: „Cyrkwje bywaja přesuche.“ Słuša k jeje nadawkej, wokoło jězdźić a so wo to starać, zo so we wołtarnych rumnosćach wěsta włóžnota wobchowa. Přiběraca suchota njewuskutkuje so jenož na pišćele, ale na wšo wuměłstwo a wuhotowanje cyrkwjow.

Pomjeńšace so wosady, mjenje wužiwanja

Cyrkwinski hudźbnik Schneider rozprawja tež wo cyle zasadnym wuwiću, kotrež so na zachowanje pišćelow wuskutkuje: wo woteběracej ličbje wosadnych. Přez to so instrumenty prosće mjenje wužiwaja – a to jim njetyje. Pišćele dyrbja so přećahnyć – posłownje dyrbja so prawidłownje wšitke zastanišća wućahnyć.

Wona sama dyrbi so wo dźesać cyrkwjow w Lipšćanskim wobłuku ze 70 procentami městna starać. „To je wjele jězdźenja, wjele organizacije“, praji Schneider. Město za pisanskim blidom sedźo chce radšo hudźić. Strukturneje změny w cyrkwi dla pak dźěłowe městna šmórnu a płoniny rozšěrjeja.

Pišćelam w Pomßenje dźe jich prominentneho połoženja dla poměrnje derje. Spěchowanske towarstwo, kotrež je bywši profesor hudźbneje akademije Roland Börger sobu załožił, je spočatnje wusahowace zasłužby při saněrowanju wukonjało a podpěruje nětko tež prawidłowne hladanje. „Je to instrument, kiž zwukowje absolutnje wotchileny“, wón zahori.

Lobby za pišćele wutworić

Na prašenje, što je najwjetša starosć při zachowanju sakskeje cyrkwinskeje pišćeloweje drohoćinki, sej profesor Börger palc a pokazowak rybuje a praji bjez słowow: pjenjezy. Pišćelotwarc Wetzel widźi to zasadnišo. „Je mi bolostne, zo našu kulturu jako macocha wobjednawamy“, wón měni.

W krajnocyrkwinskim zarjedźe pak nochce fachowc za pišćelowe wědomosće přečornje wobraz molować. „Štož překwapjace derje funguje, su pišćelowe koncerty. Potrjeba tu je“, měni Tobias Haase. Z jeho wida dźe wo to, ludźi za instrument zwonka kruha wosadnych zahorić. „Dyrbimy lobby za organy wutworić“, wón praji.