Kusk wšědneho dnja w NDR wot Dederona: Fala je žiwa

Kitowa fala postajowaše něhdy wšědny dźeń w NDR. Žony nošachu ju doma a na dźěle, dorost w pěstowarni a horće. W lěću dopomina so Birgit Mädler z rudnohórskeho Eibenstocka, někotre zawody spódnju drastu prosće wužiwachu. Staršiski zhotowjer falow H. Schuster dodawaše něhdy dźěćace fale z Dederona do cyłeje republiki. Jako po přewróće w pěstowarnjach hižo trjebane njeběchu, so mały zawod přesadźi: Žónske fale buchu w srjedźišću produkcije.

Tradicionalne modele kitlowych falow steja w Eibenstocku hišće na polcach: z kneflowymi plackami, bjez rukawow, často z pisanymi mustrami. Z produkciju falow je Mädler wukut namakał, wona powěda. Zhromadnje ze šwalču Andreu Grimm w zawodźe hač do 400 kruchow produkuja a po cyłej Němskej předawaja.

A tež w kolekciji nalěto a lěćo 2026 zdaše so mjezynarodny modowy swět zaso za falowe a duckerowe šaty zajimować. Italski label Miu Miu abo Calvin Klein je na modowe mole přinjesełoj. Wo prawym wozrodźenju za wuchodoněmsku falu pak Birgit Mädler rěčeć nochce. „Naše kupcy su zwjetša starše damy z poćahom k NDR – abo něchtó pyta za nje darik.“

Naprašowanje chabła, rozprawja předewzaćel. Hdyž so fala zjawnje wozjewja, je to w formje dalšich skazankow pytnyć. "Potom smy chwilu wot toho žiwi." Originalnu kitlowu falu poskićeja přez online-wikowarjow za NDRske wudźěłki – abo kupcy so direktnje pola Eibenstocka wobroća.

Dederon z tradicionalnymi mustrami

šwalča Andrea Grimm ma prawe přiručki: wurěz a šiwa, wšitko so zhotowja kaž za čas NDR. To pak ma tež njelěpšinu, měni Mädler smějo: „Fala dźerži hač do pjatnaće lět, a naši kupcy bohužel tak bórze nowu njetrjebaja.“ Powšitkownje je tradicionalna Dederonowa fala přewšo lochko hladajomna, dokelž je bjez fałdow, njemazanje wotwobaraca a spěšnje schnyje, naliči šef dalše lěpšiny.

W srjedźosakskim Frankenbergu wobchowa ćišćernja Innotex tež čwak NDRskich tekstilnych stawiznow. Mjez něhdźe 40 000 šablonami, z kotrymiž hodźa so maćizny nanjesć, je tež wjele z časa NDR. Tu nastawaja ćišćane Dederonowe płaty za zhotowjenje falow Eibenstocker, měni jednaćel Justus Rau.

Předewzaće je mjeztym jeničke, kotrež tele płaty hišće za šórcuchi wužiwa. „Hač do 1990tych lět bě jich wězo wjele wjace“, praji Rau. Dźensa so za zhotowjenje falow lětnje něhdźe 2 000 metrow Dederonoweho płatu poćišća – hladajo na něhdźe tři miliony metrow płatu, kotrež Innotex wob lěto ćišći, lědma měrjomny podźěl. „Jeli pak zajim přiběra, móža so stare mustry kóždy čas znowa ćišćeć.“ Sčasami bě drasta na přikład na póstniskich zarjadowanjach abo falowych swjedźenjach prašana. Nowe naćiski móhli snano přichodne lěta zajim zaso zwyšić, praji Rau.

Birgit Mädler tomu sadźa dale na klasiski wurězk a zwučene mustry. Tež tunje fale z Dalokeho wuchoda eksistuja, wona praji. Jeje klientel pak sej rjemjeslniske wušiknosć waži.

Lědma štó reaguje „neutralnje“ na kitlowu falu, měni Birthe Hemeier, nawodnica muzeja Sukoweje fabriki Gebrüder Pfau w Crimmitschauwje. W něhdyšej tekstilnej fabrice, kotraž je mjeztym muzej, słušeja fale hižo dlěši čas k wustajeńcy. „Wopytowarjo so rady do jedneje z našich falow sunu a tak do róle NDRskeho tekstilneho dźěłaćerja.“ Na Dnju kitloweje fale w lěću so pokaza, kak wulki zajim za drastu je. „Mnozy ludźo zwjazuja wosobinske dopomnjenki z falu.“ Na přikład wo wowce, kotraž měješe přeco słódkosće w zaku kitla.

Kitlowa fala - bórze zaso w modźe?

W muzejowym wobchodźe kupiš sej fale z Eibenstocka. Naprašowanje ju překwapi, měni Hemeier. Někotři wopytowarjo přińdu wosebje tohodla nimo so. Wot Lipšćanskich trendsetterow hač k studentam designa Schneeberga – na Smokowym dnju kitli „zezna wona „chětro njewšědny klientel“, dodawa nawodnica muzeja. „Tuž začuwach na kóždy pad nastork trenda wokoło kitoweje fale.“

Přichodnje chce so muzej tež wědomostnje z tutej wosebitej tekstiliju zaběrać. Planowany je mjez druhim slědźenski projekt wo wuznamje drasty za rólu dźěławych žonow w NDR. „Fala bě dźěl sebjeinscenacije.“ Zo nošachu je někotre žony tež w zjawnym rumje, móhło při tym rólu hrać, runje tak móžne rozdźěle k zapadoněmskej drastowej kulturje.

Na Wuměłskowuměłskej fakulće Schneeberg Zapadosakskeje studijneje šule Šwikawa zaběrachu so studenća njedawno w projekće z regionalnym namrěwstwom, rozprawja profesorka Katharina Jebsen-Plättner. „W tym zwisku bě tež NDRska fala tema.“ Wosebitosć bě mnohotnosć barbow a mustrow: „Najebać masowe twory bě tróšku indiwiduality a wosobinske přidychanje móžne.“ Hišće dźensa móža młodostni přistup k fali jako drasće, z tym zo so z regionalnymi tradicijemi zaběraja. "Wona hraje wažnu rólu w narodnych drastach."