"Kralowna nazymy" ma dwór w Durinskej

Hdyž so zahrodniske lěto nazymu nachila, započnje so w Gerje a Bad Köstritzu wjeršk sezony: Hakle potom docpěje dalija połny kćěw. Pyšna rostlina, tež „kralowna nazymy“, žiwi hižo dawno bohatu kulturu, wosebje na wuchodźe stata.

Minjene tydźenje su pokazali, kak žiwa tuta tradicija je: Spočatk septembra swjećachu w Gerje a Bad Köstritzu cyły kónc tydźenja daliju kóždy ze swójskimi swjedźenjemi – ze stami wopytowarjow, wjele programom a wólbu kralowny dalijow a „dalije lěta“.

Tež zwonka tutych swjedźenjow hraje dalija w regionje wulku rólu. Nimale 2 000 dalijow w něhdźe 100 družinach hodźi so kóžde lěto wobdźiwać w dalijowej zahrodźe w Gerje, rozłožuje nawoda wotrjada za hladanje zelenja města Alexander Fröhlich. Dokładna ličba wariěruje kóžde lěto wotwisnje wot sadźenskeho plana.

2028 přińdźe wulki jubilej

Zahroda nasta hižo 1928 a je přetrała šmjatki wójny, přewróta a financne problemy města. Tak słuša rostlina w Gerje po informacijach měšćanskeho zarjadnistwa znajmjeńša k najstaršim pokazkowym zahrodam dalijow swěta. 100. narodniny rostliny chcedźa potom 2028 woswjećić.

Dalijowu zahrodu zastaruja tradicionalnje plahowarjo z Bad Köstritz, hdźež nasta hižo 1826 pod nawodom předewzaćelskeho zahrodniskeho pioněra Christiana Deegena prěnje němske přemysłowe zahrodnistwo dalijow. Rozmach załoženskich lět, w kotrychž bě so region jako tworjacy faktor europskeje zahrodniskeje kultury wuwił, je dźensa popušćił.

Hač do 1960tych lět bě w Kóstricach hišće wjace hač 20 produkciskich zahrodnistwow, mjez nimi tři z ćežišćom plahowanja dalijow, rozłožuje Dirk Panzer, mějićel specialneje firmy dalijow Paul Panzer Dirk Panzer. Dźensa je jeho swójbny zawod, kotryž swjećeše 2022 swoje 150lětne wobstaće załoženja, poslednje na dalije specializowane předewzaće w Durinskej.

Wot Durinskeje do swěta

Dźensa njezastaruja jenož Gera-dalijowu zahrodu z Bad Köstritza. Mjez druhim móža wopytowarjo w Erfurtskim Egaparku krasne kwětki z wuchodneje Durinskeje wobdźiwać. Po słowach rěčnicy měšćanskich zawodow je tuchwilu w Egaparku 250 družin w 15 lětnikach widźeć. Mjez nimi je najstarša němska družina, kotraž je hišće na wikach, dalija „kejžor Wylem“ z lěta 1881.

Ale dalije z Bad Köstritz wuhladaš tež na kupje Mainau w Bodamskim jězorje, w Frankfurtskej palmowej zahrodźe abo w Hamburgskim ludowym parku, praji Panzer. Štóž pyta dalije za swoju domjacu zahrodu, móže pokazkowu zahrodu Panzerec swójby z něhdźe 350 wšelakimi družinami

Štóž chce wjace wo stawiznach dalijow zhonić, namaka ju tež w Bad Köstritzu: 2007 jako oficialny přewodny projekt zwjazkoweje zahrodniskeje přehladki wotewrjeny centrum dalijow měri so na zajimcow runje tak kaž na wědomostnych fachowcow. W nim je „němski archiw dalijow“, muzej a swójska pokazkowa zahroda, w kotrejž na něhdźe 400 kwadratnych metrach historiske družiny dalijow a prěnjotne přirodne družiny plahuja.

Prěnjotnje bě dalija w Mexiku doma, móže so z wulkej wotměnu podać: Formy sahaja wot klasiskeje kulojteje kulojteje dalije hač k eksotisce skutkowacym kaktusowym a jelenjacym rohiznowym dalijam z wušimi kćenjowymi łopješkami. Tež barbnych wobmjezowanjow je lědma: Nimo módreje barby, kotruž dalije po Panzeru genetisce produkować njemóža, je wšitko móžne. Po słowach eksperty dalijow je po wšěm swěće tuchwilu něhdźe 30 000 družin registrowanych, trochowachu jich hišće něhdźe 10 000.

Dalije su nimo toho kulinariska chłóšćenka

Dalija njeje jenož rjenje za wobhladanje: jeje dule hodźa so tež za přetrjebanje. Słód wariěruje wotwisnje wot družiny a je najbóle přirunajomny z topinamburom. Předźěłanje je podobne kaž pola běrny. Zo bychu tute wužiwanje rostliny lěpje sčinili, je swójba Panzer samo swójsku receptowu knihu dalijow zestajiła.

Ale kak je dalija – kotraž so dźensa hišće w někotrych kónčinach georgina mjenuje – scyła do Durinskeje přišła? Prěnje pisomne naspomnjenje dalije pochadźa z kónca 16. lětstotka. Spočatnje w Europje w Španiskej plahowanej přirodowědnik Alexander von Humboldt přinjese daliju do Němskeje, praji Panzer. Z přemysłowym zahrodnistwom, załoženym wot Christiana Deegena a nastaćom dalšich zahrodniskich předewzaćow w regionje, połoži so zakładny kamjeń tudyšeje dalijoweje tradicije.

2024 bu „Dalijowa tradicija w srjedźnym Halštrowskim dole“ do durinskeho statneho registra imaterielneho kulturneho herbstwa přiwzata. Plahowanju dalijow pak je hospodarske přežiwjenje dale a ćeše, měni Panzer. Dokelž so tež dźěło Dahlia-centruma sylnje na dobrowólnych wukonach złožuje, njeje přichod tuchwilu wěsty.