Přidružnikow wuchowa wobwjazane domy z rozpalitosću

Ob wosobinsce abo słužbnje: Umgebindehäuser leža Arnd Matthes bjezdwěla na wutrobje. We Wadecach pola Budyšina wobydli 63-lětny 1661 natwarjeny objekt, kotryž je priwatnje saněrował. Tež w swojej powołanskej karjerje sadźeše wšitko na to, po móžnosći wjele swědkow jónkrótneho ludoweho twarstwa zdźeržeć, kiž je typiske za Hornju Łužicu.

Hladar pomnikow nawjeduje wot lěta 2013 zarjad załožby Umgebindehaus w Habrachćicach-Nowych Jěžercach a poradźuje wobsedźerjow domow. «Někotrehožkuli sym zawěsće z wirusom ze stołom natyknył», tuka Matthes. Srjedź lěta poda so wón na wuměnk.

Prastary pomnik pola dźěda a wowki dožiwi

wuwučeny awtowy zamkar přińdźe 1992 jako přidružnik k pomnikoškitej. «To bě směr, kotryž mi ležeše», praji rodźeny Lubij, kiž wotrosće w hornjołužiskim městnje Dažina. Specializaciju na wobwjazane domy mjenuje wón «pad zboža». Hižo jako dźěćo je žadosć prastarych pomnikow pola wowki a dźěda w Kumwałdźe lubować nawuknył. «Tam bě prosće přitulne», zhladuje nan dweju dorosćeneju synow wróćo. 

Matthes saněrowaše wot 1988 prěni raz stoło. 2002 započa wón, wutwarić twarjenje we Wadecach, w kotrymž dźensa bydli. «20 lět sym w swobodnym času na tym twórbał», powěda wón wo dworje, kotryž słušeše něhdy k ryćerkubłu. Tójšto překwapjenkow je při tym dožiwił. Markantna zepěrna konstrukcija z drjewa, wobwjazanje, a kładźita stwa jako «Žro domskeho» dyrbjachu so hakle swobodne połožić. «Wšitko bě dospołnje schowane a wobmjetane.» Při suchim kładźenju sćěny jewjachu so stare zbytki murjow a namakanki, kotrež pokazuja na wužiwanje ležownosće hač do 13. lětstotka. «Stawiznu při domje wotčitać je přeco zajimawa a powabliwa.»

Der sakski krajny konserwator Alf Furkert mjenuje Umgebindehäuser «mjezwočo Hornjeje Łužicy». Něhdźe 6.500 je w swobodnym staće jako kulturne pomniki zwěsćenych. Domy zwjazuja elementy tykowanych, kładźiteho a masiwneho twara k jónkrótnemu wašnju twarjenja. Mjenodawace wobwjazanje wobdawa łukowje kładźitu stwa. 

Po trochowanjach je w sewjernych Čechach, pólskej Delnjej Šleskej a Sakskej hišće něhdźe 20.000 regionalnje typiskich twarow. Z městnami waleja so wobwjazowe domy runjewon, na přikład we Wulkim Šunowje, Eibaunje, Hornim Cunnersdorfje abo Habrachćicach. Matthes hordźi so wot tuteje «ansambloweho skutkowanja», kotruž swojeho runjeća po cyłej Němskej pytaja. Tuta wulkotna struktura je lědma přez «hańbowe blaki» mylena. Prózdny staw dawa předewšěm direktnje při hłownych dróhach kaž zwjazkowej dróze 96.

Ekologiske twarske maćizny kaž drjewo, hlina a słoma

w swojim času pola 2004 załoženeje załožby je Matthes po swójskich podaćach něhdźe 2.000 wobsedźerjow chěžow zawobalenje wuradźował. Kupne zajimy doporuča wón skerje «njeskaženy» dom – potajkim jedyn, kotryž njebu dotal nic abo znajmjeńša bjez zasadźenja modernych materialijow kaž kumštneje maćizny saněrowany.

Wo dźensnišich wobsedźerjach domow praji hladar pomnikow, dźěchu z wjace kedźbnosću na twórbu. «Časowy słód je so změnił.» Dźensniša generacija wužiwaj jara wědomje ekologiske twaršćizny kaž drjewo, hlinu, słomu a kamjeń, kiž su so tradicionelnje jako dobre wopokazali. Enormne wužadanje su mjeztym wysoke twarske kóšty. Hdźež móžno, wupłaći so tuž swójski wukon.

Kóždy přewjazany dom je hinaši, předewšěm z časa nastaća do 1820. «Hakle w 19. lětstotku je so twarski stil připodobnił», praji Matthes. Přez kóžde wuchowanje domu je wjesoły – na přikład we Wósporku, hdźež so Stara cyrkwinska šula a bywši rjemjeslniski dom před wottorhanjom wuchowaštej. 

W objektach ze 17. lětstotka pomhachu w zašłych dźesać lětach přeco zaso tež młodostni sobu, z tym zo stari wobmjetk sćěnow rubachu abo so w hlinjanym twarjenju spytachu. Projektowe dźěło z 8. a 9. lětnikom ma Matthes za wažne, zo by zahe zajim na twarskej kulturje a rjemjesle zbudźił. Slědźenje k specielnemu wašnju ludoweho twarjenja a jich pochada njebudźe ženje wotzamknjene, wěri fachowc. «Přeco zaso přińdu nowe dopóznaća k tomu.»

Załožba wjazaca chěža drje njebudźe dźěło wuchadźeć, ale budu pjenjezy pomjeńšene. Městno dotalneho nawody zarjada je so z dwanaće hodźinami mjenje znowa wupisało. Na dnju wotewrjeneje chěže ze stołom kónc meje budźe Matthes hišće raz zasadźeny a wopytowarjow po Starej cyrkwinskej šuli we Wósporku powjedźe.